Εισαγωγή – «Γιατρέ, αφού έκανα χημειοθεραπεία, θα μου αφαιρέσετε όλους τους λεμφαδένες;»
Είναι από τις πιο συχνές ερωτήσεις που ακούω από γυναίκες που ξεκινούν θεραπεία πριν από το χειρουργείο. Και είναι απολύτως λογική. Οι περισσότερες έχουν ακούσει για «καθαρισμό της μασχάλης», για πρησμένο χέρι, για περιορισμένη κίνηση στον ώμο. Φοβούνται ότι, αφού ο καρκίνος είχε φτάσει στους λεμφαδένες, το χειρουργείο θα είναι αναγκαστικά μεγάλο.
Η απάντηση σήμερα είναι πολύ πιο αισιόδοξη απ' ό,τι πριν από δέκα χρόνια. Όταν η θεραπεία γίνεται πριν από το χειρουργείο (αυτό που λέμε νεοεπικουρική ή προεγχειρητική θεραπεία), σε πολλές γυναίκες οι λεμφαδένες της μασχάλης «καθαρίζουν». Σε αυτή την περίπτωση δεν χρειάζεται να αφαιρεθούν όλοι. Αρκεί μια πολύ μικρότερη, στοχευμένη επέμβαση.
Δεν ισχύει όμως για όλες το ίδιο. Το πόσο εκτεταμένη θα είναι η επέμβαση στη μασχάλη σας εξαρτάται από το πώς ήταν οι λεμφαδένες πριν ξεκινήσει η θεραπεία, από το πώς ανταποκρίθηκαν και από το τι θα δείξει η τελική ιστολογική εξέταση. Σε αυτό το άρθρο θα σας εξηγήσω, βήμα βήμα, πώς σκεφτόμαστε σήμερα για τους λεμφαδένες μασχάλης μετά από χημειοθεραπεία, τι σημαίνει κάθε επιλογή και τι μένει ακόμη υπό μελέτη.
Ένα γενικότερο άρθρο για τη χειρουργική της μασχάλης υπάρχει ήδη στο blog. Εδώ θα σταθούμε ειδικά στις γυναίκες που κάνουν θεραπεία πριν από το χειρουργείο, γιατί εκεί έχουν αλλάξει τα περισσότερα τα τελευταία χρόνια.
1) Γιατί η θεραπεία πριν από το χειρουργείο αλλάζει τα δεδομένα στη μασχάλη
Παλαιότερα η σειρά ήταν σχεδόν πάντα ίδια: πρώτα χειρουργείο και μετά χημειοθεραπεία. Σήμερα, σε αρκετές μορφές καρκίνου του μαστού, προτιμούμε να δώσουμε πρώτα τη φαρμακευτική θεραπεία. Αυτό ισχύει κυρίως για τους HER2-θετικούς και τους τριπλά αρνητικούς όγκους, αλλά και για μεγαλύτερους όγκους ή όταν υπάρχουν ήδη προσβεβλημένοι λεμφαδένες.
Η θεραπεία αυτή μπορεί να είναι χημειοθεραπεία, χημειοθεραπεία μαζί με ανοσοθεραπεία, στοχευμένα φάρμακα κατά του HER2 ή, σε ορισμένες γυναίκες, ορμονοθεραπεία. Έχει δύο μεγάλα πλεονεκτήματα. Πρώτον, βλέπουμε «ζωντανά» αν ο όγκος απαντά στα φάρμακα, κάτι που μας δίνει πολύτιμη πληροφορία για τη συνέχεια. Δεύτερον, συχνά μικραίνει τον όγκο και καθαρίζει τους λεμφαδένες, ώστε το χειρουργείο να γίνει μικρότερο.
Το πόσο συχνά καθαρίζουν οι λεμφαδένες εξαρτάται πολύ από τη βιολογία του όγκου. Σε μια μεγάλη ανάλυση 33 μελετών με περισσότερες από 57.000 ασθενείς (Samiei και συν., JAMA Surgery, 2021), οι λεμφαδένες βρέθηκαν τελείως καθαροί στο χειρουργείο:
- περίπου στο 60% των γυναικών με όγκο HER2-θετικό και ορμονοαρνητικό,
- περίπου στο 48% των τριπλά αρνητικών,
- περίπου στο 45% των όγκων HER2-θετικών και ορμονοθετικών,
- αλλά μόνο στο 18% περίπου των ορμονοθετικών, HER2-αρνητικών όγκων.
Με απλά λόγια, στους HER2-θετικούς και στους τριπλά αρνητικούς όγκους, περίπου μία στις δύο γυναίκες φτάνει στο χειρουργείο με καθαρή μασχάλη. Με τα νεότερα σχήματα, όπως η χημειοθεραπεία με ανοσοθεραπεία στους τριπλά αρνητικούς ή ο διπλός αποκλεισμός του HER2, τα ποσοστά είναι πιθανότατα ακόμη καλύτερα. Στους ορμονοθετικούς όγκους η ανταπόκριση στη μασχάλη είναι πιο αργή και πιο σπάνια πλήρης. Αυτό δεν σημαίνει ότι η θεραπεία δεν δουλεύει. Σημαίνει ότι αυτοί οι όγκοι συμπεριφέρονται διαφορετικά.
Εδώ βρίσκεται και όλη η ουσία: αν οι λεμφαδένες καθάρισαν, το να τους αφαιρέσουμε όλους δεν προσφέρει κάτι στη θεραπεία. Προσθέτει μόνο τον κίνδυνο λεμφοιδήματος. Το ερώτημα λοιπόν είναι πώς θα βεβαιωθούμε με ασφάλεια ότι καθάρισαν, χωρίς να βγάλουμε όλη τη μασχάλη.
2) Αν οι λεμφαδένες ήταν φυσιολογικοί από την αρχή
Πριν ξεκινήσει οποιαδήποτε θεραπεία, ελέγχουμε τη μασχάλη με κλινική εξέταση και υπερηχογράφημα. Αν κάποιος λεμφαδένας φαίνεται ύποπτος, κάνουμε βιοψία με βελόνα για να ξέρουμε με βεβαιότητα αν έχει καρκινικά κύτταρα.
Αν οι λεμφαδένες ήταν φυσιολογικοί πριν από τη θεραπεία, η απόφαση είναι σχετικά απλή. Μετά τη χημειοθεραπεία κάνουμε βιοψία του λεμφαδένα φρουρού. Ο λεμφαδένας φρουρός είναι ο πρώτος λεμφαδένας (ή οι πρώτοι λεμφαδένες) όπου «αδειάζει» η λέμφος από την περιοχή του όγκου. Τον εντοπίζουμε στο χειρουργείο με μια ειδική ουσία που ενέουμε στο στήθος και αφαιρούμε μόνο αυτόν και, συνήθως, έναν ή δύο ακόμη. Αν είναι καθαρός, η μασχάλη δεν χρειάζεται άλλη επέμβαση.
Η τεχνική αυτή είναι αξιόπιστη σε αυτή την ομάδα γυναικών, και οι διεθνείς οδηγίες τη θεωρούν σήμερα τη συνήθη πρακτική. Η αξιοπιστία της αυξάνεται όταν χρησιμοποιούνται δύο διαφορετικές ουσίες εντοπισμού (για παράδειγμα ραδιοϊσότοπο και χρωστική) και όταν αφαιρούνται τουλάχιστον δύο λεμφαδένες φρουροί.
Ίσως έχετε διαβάσει ότι κάποιες γυναίκες δεν χρειάζονται καθόλου χειρουργείο στη μασχάλη. Αυτό είναι αλήθεια για ορισμένες γυναίκες που χειρουργούνται χωρίς να προηγηθεί χημειοθεραπεία. Μετά από προεγχειρητική θεραπεία όμως, η πλήρης παράλειψη της μασχάλης μελετάται ακόμη σε κλινικές μελέτες (όπως οι EUBREAST-01 και ASICS). Αφορά κυρίως γυναίκες με HER2-θετικούς ή τριπλά αρνητικούς όγκους που είχαν εξαιρετική ανταπόκριση στο στήθος. Μέχρι να έχουμε τα αποτελέσματα, η βιοψία του λεμφαδένα φρουρού παραμένει το ασφαλές μας βήμα.
3) Αν οι λεμφαδένες είχαν καρκίνο πριν από τη θεραπεία
Εδώ τα πράγματα θέλουν περισσότερη προσοχή, και εδώ έχει γίνει η μεγαλύτερη πρόοδος.
Γιατί ο λεμφαδένας φρουρός μόνος του δεν αρκεί πάντα
Όταν ένας λεμφαδένας είχε καρκίνο και η χημειοθεραπεία τον «καθάρισε», η λεμφική αποχέτευση της μασχάλης μπορεί να έχει αλλάξει. Η ίνωση (ένα είδος ουλής) που αφήνει η θεραπεία μπορεί να εκτρέψει τη λέμφο σε άλλους λεμφαδένες. Αυτό σημαίνει ότι ο λεμφαδένας που θα εντοπίσουμε ως «φρουρό» δεν είναι πάντα αυτός που είχε αρχικά τον καρκίνο.
Οι μεγάλες μελέτες το έδειξαν καθαρά. Στην αμερικανική μελέτη ACOSOG Z1071, όταν η βιοψία του λεμφαδένα φρουρού γινόταν μόνη της σε γυναίκες με αρχικά προσβεβλημένη μασχάλη, «έχανε» την υπολειπόμενη νόσο σε περίπου 1 στις 8 γυναίκες που είχαν ακόμη καρκίνο στους λεμφαδένες (ποσοστό ψευδώς αρνητικών περίπου 12,6%). Στη γερμανική μελέτη SENTINA τα αποτελέσματα ήταν παρόμοια. Αυτό είναι πολύ υψηλό για να βασίσουμε πάνω του μια απόφαση.
Η λύση: σημαδεύουμε τον λεμφαδένα πριν από τη θεραπεία
Η απάντηση σε αυτό το πρόβλημα ήταν απλή στη λογική της. Την ημέρα που κάνουμε τη βιοψία στον ύποπτο λεμφαδένα, αφήνουμε μέσα του ένα πολύ μικρό σημάδι (ένα μεταλλικό κλιπ ή κάποιον άλλο δείκτη). Έτσι, όταν τελειώσει η χημειοθεραπεία και ο λεμφαδένας δεν φαίνεται πια ούτε στον υπέρηχο, ξέρουμε ακριβώς ποιος είναι.
Στο χειρουργείο αφαιρούμε και τον λεμφαδένα φρουρό και τον σημαδεμένο λεμφαδένα. Η τεχνική αυτή λέγεται στοχευμένη χειρουργική της μασχάλης ή, από τα αγγλικά, TAD (targeted axillary dissection). Παρά τη λέξη dissection στο αγγλικό όνομα, δεν πρόκειται για καθαρισμό. Αφαιρούνται συνήθως 3 με 4 λεμφαδένες, όχι όλη η μασχάλη.
Η διαφορά στην αξιοπιστία είναι μεγάλη. Στη μελέτη Z1071, όταν αφαιρούνταν και ο σημαδεμένος λεμφαδένας, τα ψευδώς αρνητικά έπεφταν περίπου στο 7%. Στο MD Anderson, όπου περιγράφηκε πρώτη φορά η τεχνική TAD, έπεσαν στο 2%. Μια μεγάλη ανασκόπηση 59 μελετών που δημοσιεύθηκε το 2026 έδειξε συνολικό ποσοστό ψευδώς αρνητικών γύρω στο 6%. Έδειξε επίσης κάτι που εξηγεί γιατί αξίζει ο κόπος: σε περίπου μία στις τέσσερις γυναίκες ο σημαδεμένος λεμφαδένας δεν ήταν ένας από τους λεμφαδένες φρουρούς. Χωρίς το σημάδι, θα είχε μείνει στη θέση του.
Όπου δεν είναι εφικτή η σήμανση, μια αποδεκτή εναλλακτική είναι η προσεκτική βιοψία του λεμφαδένα φρουρού με διπλή ουσία εντοπισμού και αφαίρεση τουλάχιστον τριών λεμφαδένων. Στην Ευρώπη πάντως η στοχευμένη τεχνική είναι συνήθως η προτιμώμενη επιλογή.
Είναι ασφαλές να μη γίνει καθαρισμός;
Αυτή είναι η ερώτηση που μετράει περισσότερο, γιατί δεν μας ενδιαφέρει μόνο να «βρούμε» τη νόσο αλλά να μην υποτροπιάσει. Τα δεδομένα των τελευταίων ετών είναι καθησυχαστικά.
Σε μια διεθνή μελέτη με περισσότερες από 1.100 γυναίκες (OPBC-04, JAMA Oncology, 2024), που είχαν αρχικά προσβεβλημένους λεμφαδένες και καθάρισαν με τη θεραπεία, δεν έγινε καθαρισμός της μασχάλης. Τρία χρόνια μετά, η υποτροπή στη μασχάλη ήταν κάτω από 1%. Η μεγάλη ευρωπαϊκή μελέτη AXSANA (EUBREAST-03), με αποτελέσματα που παρουσιάστηκαν στο τέλος του 2025, βρήκε ότι μετά από τρία χρόνια περίπου 99 στις 100 γυναίκες δεν είχαν υποτροπή στη μασχάλη, είτε είχαν κάνει την περιορισμένη επέμβαση είτε πλήρη καθαρισμό. Η παρακολούθηση των γυναικών αυτών συνεχίζεται, αλλά το μήνυμα είναι σαφές.
Γι' αυτό σήμερα, όταν η μασχάλη καθαρίσει πλήρως με τη θεραπεία και αυτό επιβεβαιωθεί με τη σωστή τεχνική, ο καθαρισμός της μασχάλης παραλείπεται με ασφάλεια.
4) Πώς θα το ζήσετε εσείς στην πράξη
Επειδή όλη αυτή η διαδικασία κρατά μήνες, βοηθά να ξέρετε από πριν τι θα γίνει:
Πριν από τη θεραπεία. Αν ο υπέρηχος δείξει ύποπτο λεμφαδένα, γίνεται βιοψία με βελόνα υπό τοπική αναισθησία. Στην ίδια ή σε ξεχωριστή συνεδρία τοποθετείται το σημάδι μέσα στον λεμφαδένα. Δεν πονά περισσότερο από τη βιοψία και δεν το νιώθετε μετά.
Κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Η θεραπεία γίνεται κανονικά με τον ογκολόγο σας. Συνήθως ελέγχουμε την ανταπόκριση με υπερηχογράφημα ή μαγνητική τομογραφία.
Λίγο πριν από το χειρουργείο. Ο σημαδεμένος λεμφαδένας πρέπει να «βρεθεί» στο χειρουργείο. Αυτό γίνεται με μια λεπτή συρμάτινη καθοδήγηση, με έναν μικρό μαγνητικό ή ραδιενεργό δείκτη, ή με μελάνι άνθρακα που έχει τοποθετηθεί από την αρχή. Οι τεχνικές αυτές έχουν παρόμοια αποτελέσματα. Η επιλογή εξαρτάται από το τι διαθέτει κάθε κέντρο και από την εμπειρία της ομάδας.
Στο χειρουργείο. Γίνεται μια μικρή τομή στη μασχάλη και αφαιρούνται ο λεμφαδένας φρουρός και ο σημαδεμένος λεμφαδένας. Συνήθως αυτό γίνεται στην ίδια επέμβαση με το χειρουργείο του στήθους.
Μετά. Η τελική απάντηση έρχεται από την ιστολογική εξέταση, συνήθως σε μία με δύο εβδομάδες. Αυτή θα καθορίσει αν χρειάζεται κάτι παραπάνω.
5) Αν έχει μείνει καρκίνος στους λεμφαδένες
Δεν καθαρίζουν όλες οι μασχάλες πλήρως, ειδικά στους ορμονοθετικούς όγκους. Αυτό δεν σημαίνει αποτυχία. Σημαίνει ότι χρειάζεται να συνεχίσουμε τη θεραπεία με τον κατάλληλο τρόπο.
Αν παραμένουν εστίες μεγαλύτερες από 2 χιλιοστά (μακρομεταστάσεις). Σήμερα, ο πλήρης λεμφαδενικός καθαρισμός της μασχάλης, μαζί με ακτινοθεραπεία, παραμένει η καθιερωμένη αντιμετώπιση. Μελετάται όμως αν η ακτινοθεραπεία μόνη της θα μπορούσε να αντικαταστήσει τον καθαρισμό. Δύο μεγάλες μελέτες (η αμερικανική Alliance A011202 και η ευρωπαϊκή TAXIS) έχουν ολοκληρώσει την ένταξη ασθενών, αλλά τα κύρια αποτελέσματά τους δεν έχουν ακόμη ανακοινωθεί. Μέχρι τότε, αυτή η απόφαση συζητείται ανά περίπτωση στο ογκολογικό συμβούλιο.
Αν μείνουν πολύ λίγα καρκινικά κύτταρα. Υπάρχουν δύο ενδιάμεσες καταστάσεις: οι μικρομεταστάσεις (μικρές εστίες έως 2 χιλιοστά) και τα μεμονωμένα καρκινικά κύτταρα. Εδώ τα δεδομένα αλλάζουν γρήγορα.
Για τα μεμονωμένα κύτταρα, μια διεθνής αναδρομική μελέτη (OPBC-05, Journal of Clinical Oncology, 2024) δεν βρήκε ουσιαστική διαφορά στις υποτροπές της μασχάλης με ή χωρίς καθαρισμό. Για τις μικρομεταστάσεις, μια μελέτη με περίπου 1.600 γυναίκες (OPBC-07, Lancet Oncology, 2026) έδειξε ότι οι περισσότερες μάλλον δεν ωφελούνται από τον καθαρισμό. Υπήρχε όμως μια σημαντική εξαίρεση: στους τριπλά αρνητικούς όγκους, οι υποτροπές στη μασχάλη χωρίς καθαρισμό ήταν σαφώς περισσότερες (περίπου 9% έναντι 2%).
Τα δεδομένα αυτά είναι αναδρομικά, και οι αμερικανικές οδηγίες εξακολουθούν να συστήνουν καθαρισμό όταν βρεθούν μικρομεταστάσεις μετά από χημειοθεραπεία. Δείχνουν όμως πόσο εξατομικευμένη γίνεται πλέον η απόφαση. Το είδος του όγκου, ο αριθμός των προσβεβλημένων λεμφαδένων και το αν θα γίνει ακτινοθεραπεία συνεκτιμώνται πριν αποφασίσουμε αν χρειάζεται δεύτερη επέμβαση.
Όταν η νόσος ήταν εκτεταμένη από την αρχή. Αν πριν από τη θεραπεία υπήρχαν πολλοί, μεγάλοι ή συμφυόμενοι λεμφαδένες, ή αν πρόκειται για φλεγμονώδη καρκίνο του μαστού, ο καθαρισμός της μασχάλης παραμένει η ενδεδειγμένη επιλογή, ανεξάρτητα από την ανταπόκριση. Σε αυτές τις περιπτώσεις οι περιορισμένες τεχνικές δεν είναι αρκετά αξιόπιστες.
6) Γιατί όλα αυτά έχουν σημασία: το λεμφοίδημα
Ο λόγος που προσπαθούμε τόσο να αποφύγουμε τον περιττό καθαρισμό είναι το λεμφοίδημα: το χρόνιο πρήξιμο του χεριού που μπορεί να εμφανιστεί όταν διαταραχθεί η αποχέτευση της λέμφου από τη μασχάλη.
Μετά από πλήρη καθαρισμό της μασχάλης, λεμφοίδημα εμφανίζει περίπου μία στις πέντε γυναίκες, σύμφωνα με την Αμερικανική Εταιρεία Χειρουργών Μαστού (2026). Μετά από βιοψία λεμφαδένα φρουρού ή στοχευμένη επέμβαση, ο κίνδυνος είναι πολύ μικρότερος. Μικρότερη επέμβαση σημαίνει επίσης λιγότερο πόνο, ταχύτερη επάνοδο στην κίνηση του ώμου και λιγότερα προβλήματα αισθητικότητας στο εσωτερικό του μπράτσου.
Όταν ο καθαρισμός είναι απαραίτητος, υπάρχουν τρόποι να μειώσουμε τον κίνδυνο: προσεκτική χειρουργική τεχνική, έγκαιρη φυσικοθεραπεία, και, σε εξειδικευμένα κέντρα, νεότερες τεχνικές προστασίας ή αποκατάστασης των λεμφαγγείων. Και ένα λεμφοίδημα που εντοπίζεται νωρίς αντιμετωπίζεται πολύ καλύτερα.
7) Τι να ρωτήσετε τον γιατρό σας
Αν βρίσκεστε στην αρχή της θεραπείας, αξίζει να συζητήσετε μαζί μας μερικά συγκεκριμένα πράγματα:
- Ήταν οι λεμφαδένες μου προσβεβλημένοι πριν από τη θεραπεία; Έγινε βιοψία;
- Θα σημαδευτεί ο λεμφαδένας πριν ξεκινήσει η χημειοθεραπεία;
- Με ποια τεχνική θα εντοπιστεί στο χειρουργείο;
- Αν το αποτέλεσμα δείξει υπολειπόμενη νόσο, ποιες είναι οι επιλογές μου;
Το πιο σημαντικό σημείο είναι το δεύτερο. Η σήμανση πρέπει να γίνει πριν από τη θεραπεία. Αν παραλειφθεί, αργότερα ο λεμφαδένας μπορεί να μην εντοπίζεται πια. Γι' αυτό είναι πολύ χρήσιμο ο χειρουργός μαστού να συμμετέχει στον σχεδιασμό από την πρώτη μέρα, όχι μόνο στο τέλος.
8) Συχνές ερωτήσεις
Αν οι λεμφαδένες καθάρισαν, σημαίνει ότι θεραπεύτηκα;
Είναι πολύ καλό σημάδι και συνδέεται με καλύτερη πρόγνωση. Η θεραπεία όμως ολοκληρώνεται όπως έχει σχεδιαστεί: η ακτινοθεραπεία, όπου ενδείκνυται, και η συμπληρωματική φαρμακευτική αγωγή εξακολουθούν να χρειάζονται.
Το σημάδι που μένει στη μασχάλη μου είναι επικίνδυνο;
Όχι. Είναι πολύ μικρό, αφαιρείται μαζί με τον λεμφαδένα στο χειρουργείο και δεν δημιουργεί πρόβλημα στη θεραπεία.
Μπορεί ο υπέρηχος μετά τη χημειοθεραπεία να μου πει αν καθάρισαν οι λεμφαδένες;
Βοηθά, αλλά δεν είναι αρκετά αξιόπιστος για να βασίσουμε μόνο σε αυτόν τη χειρουργική απόφαση. Τη βεβαιότητα τη δίνει η ιστολογική εξέταση των λεμφαδένων που αφαιρούνται.
Αν χρειαστώ καθαρισμό, θα πάθω οπωσδήποτε λεμφοίδημα;
Όχι. Οι περισσότερες γυναίκες δεν εμφανίζουν λεμφοίδημα. Ο κίνδυνος είναι υπαρκτός, γι' αυτό τον παρακολουθούμε και τον προλαμβάνουμε όσο γίνεται.
Χρειάζεται πάντα ακτινοθεραπεία στη μασχάλη;
Όχι πάντα. Εξαρτάται από το πώς ήταν οι λεμφαδένες αρχικά, από το τι έδειξε το χειρουργείο και από το είδος της επέμβασης στο στήθος. Η απόφαση παίρνεται μαζί με τον ακτινοθεραπευτή.
9) Συμπέρασμα
Η θεραπεία πριν από το χειρουργείο έχει αλλάξει ριζικά τη χειρουργική της μασχάλης. Σε πολλές γυναίκες, ακόμη και όταν ο καρκίνος είχε φτάσει στους λεμφαδένες, η χημειοθεραπεία τους καθαρίζει και ο πλήρης καθαρισμός δεν χρειάζεται πια.
Για να γίνει όμως αυτό με ασφάλεια, χρειάζεται σωστός σχεδιασμός από την αρχή. Θέλει βιοψία στον ύποπτο λεμφαδένα, σήμανσή του πριν από τη θεραπεία και στοχευμένη επέμβαση στο τέλος. Εκεί όπου μένει νόσος, η απόφαση είναι πλέον εξατομικευμένη, και οι μελέτες που βρίσκονται σε εξέλιξη θα μας δώσουν σύντομα ακόμη περισσότερες απαντήσεις.
Ο στόχος μας είναι διπλός: να μη χάσουμε τίποτα από τη νόσο και να μην κάνουμε ούτε μία επέμβαση περισσότερη από όση χρειάζεται.




